Hoe zorgen we ervoor dat burgers niet langer de dupe worden van de systemen van de overheid? Hoe kan digitalisering ons helpen in plaats van belemmeren? En hoe kunnen we het beter doen? Deze en andere vragen stonden centraal in de drukbezochte Inspiratiesessie, georganiseerd door de Informatie Academie in samenwerking met I-Partnerschap.
“Durven we hier vandaag terug te gaan naar de kern?” Met die woorden openen Janelle Pronk-Bade, programmadirecteur van de Informatie Academie, en Ellen Viergever, programmaleider Ambtelijk Vakmanschap, de Inspiratiesessie in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Wat is die kern, vraagt presentator Victor Deconinck zich direct af: “Gaat het om de techniek, of hoe we daarmee omgaan?”
De middag start met een indrukwekkend filmpje van auteur en journalist Roos Schlikker. Zij moest helaas last-minute afzeggen wegens persoonlijke omstandigheden, maar vertelt wel haar verhaal. Over hoe haar vader op een onmenselijke manier werd ondervraagd voor een potentieel misdrijf, de rompslomp die daarna kwam, brieven die onterecht spraken van een aangifte tegen haar vader en instanties die niet goed samenwerkten. Over hoe niet alleen IT-systemen faalden, maar uiteindelijk ook mensen. Het verhaal zorgt direct voor interessante discussies in de zaal. En daarbij leggen diverse aanwezigen de vinger op de zere plek: “Het zijn mensen die de IT-systemen maken”, klinkt het. En: “Door dit systeemfouten te noemen, leggen we het buiten onszelf neer.”
Balans is zoek
De volgende spreker is Reijer Passchier, Hoogleraar Digitalisering en de democratische rechtsstaat, die de aloude driemachtenleer erbij haalt. Hij betoogt dat de balans tussen de wetgevende macht (parlement), uitvoerende macht (regering) en rechterlijk macht is verstoord en door digitalisering nog meer verloren gaat. Met name de uitvoerende macht maakt op grote schaal gebruik van IT om zijn taken uit te voeren, maar dit is nauwelijks te controleren door rechters en het parlement. Niemand weet of IT het juiste doet. Passchier: “Zelfs experts weten niet eens meer hoe digitalisering functioneert.” Hij doet er nog een schepje bovenop, deze disbalans is een bedreiging voor de democratie. Passchier voegt er nog aan toe: “Zolang we dit probleem niet oplossen, blijven we te maken hebben met toeslagenaffaires.”
Gelukkig zijn er ook oplossingen, houdt hij de zaal voor. Eén daarvan is dat wetten veel zorgvuldiger naar code vertaald moeten worden. Vanaf het eerste moment dat er een nieuwe wet wordt ontwikkeld, moet er een IT-expert aan tafel zitten, naast juristen, experts en burgers. Daarnaast moet er veel meer expertise op het gebied van digitalisering in de Tweede Kamer komen. Na de recente verkiezingen zijn er nog maar twee Kamerleden die deze expertise hebben.
Ambtenaren zijn kippen
Mitchell Hendriks, voorzitter van jonge-ambtenarennetwerk FUTUR, vergelijkt in zijn speech ambtenaren met kippen: “Ze blijven in hun hok zitten.” Terwijl we alleen dingen kunnen veranderen als we ‘vrije-uitloopambtenaren’ hebben. Een ander probleem volgens Hendriks is dat deskundigheid niet wordt beloond: “We rouleren erop los, zowel op de werkvloer als in de Tweede Kamer.” Vakprofessionals krijgen daardoor onvoldoende ruimte om zich te ontplooien en dat is nu precies waar ambtelijk vakmanschap begint.
Deconinck verdwijnt met zijn microfoon de zaal in om reacties op te halen. “Elke organisatie vindt zichzelf uniek, we moeten dit juist met z’n allen oplossen”, zegt iemand. Een ander legt het probleem neer bij de hoge ambtenaren: “Is er niet een interventie nodig op het niveau van het bestuur?”
Kokervisie
Dat is meteen een mooi bruggetje naar de volgende spreker. Want interventies dat is iets waar Silvie Spreeuwenberg, onderzoeksmanager bij het Adviescollege ICT-toetsing, zich mee bezig houdt. Hoewel, meestal geven zij een ‘helpend advies’ om lopende IT-projecten bij te sturen. Ze vertelt wat er vaak misgaat in zo’n project: “Mensen zien misschien wel dat er iets niet goed gaat, maar ze zitten al in een koker.” Hierdoor worden tegengeluiden niet gehoord of soms ook niet uitgesproken. Een ander probleem is dat het bij dit soort trajecten vaak lastig is om het burgerperspectief in de gaten te houden. Terwijl dat toch de basis zou moeten zijn.
Martijn Bennis, oud-directeur van persbureau ANP, reageert als kritische burger: “Leuk allemaal, maar ik hoor geen urgentie. Terwijl ik overal lees dat systemen op instorten staan.” Spreeuwenberg reageert: “Er is geen meltdown. Maar het is wel nodig om in kleine stappen te gaan vernieuwen.” Ze geeft ook een waarschuwing af: “Ga geen nieuwe megaprojecten starten, en zorg bij vernieuwingen dat onderhoud en beheer goed is geregeld.”
Uit de zaal volgen nog wat reacties, waarop Deconinck concludeert: “De ethiek van de individuele ambtenaar, daar begint het.”
“Wees niet bang”
In de pauze kunnen de aanwezige ambtenaren daar even over nadenken. Maar niet te lang, want terug in de zaal worden er meteen een aantal pijnlijke praktijkcasussen het publiek in geslingerd. De reacties zeggen genoeg: “Wat we willen is niet verenigbaar. Er wordt hogerop besloten dat we iets moeten doen wat onmogelijk is”, zegt de een. Iemand anders vult aan: “Het systeem is niet ingericht op menselijkheid, alleen op uitvoering van regels.”
Daarmee zijn er nu voldoende vingers op voldoende zere plekken gelegd, vindt de Deconinck. Het is tijd voor actie: “Aan welke knop moeten we draaien om het anders te doen?” Er volgen weer een aantal reacties: “Als je wil veranderen, moet je naar plekken van hoop kijken.” Wat brutaler: “Als een directeur nee zegt, ga je er gewoon mee door. Wees niet bang.”
“Je hebt er niks aan”
Toch hebben we daarmee nog niet de oplossing. “Waar zit de jump om over dat dode punt heen te gaan?”, vraagt Deconinck zich af. Misschien moeten we het in de filosofische hoek zoeken. Daarvoor klimt filosoof Frans Geraedts op het podium. Hij managet wel meteen de verwachtingen: “Ik ga helemaal niks vertellen waar jij wat aan hebt op de werkvloer morgen.”
Toch blijkt dat te bescheiden, want er zitten genoeg aanknopingspunten in het verhaal van Geraedts. Bijvoorbeeld over het moraal bij de belastingdienst: “De belastingdienst loopt voorop in moraliteit, werknemers worden daarop getraind. En toch heeft de organisatie gefaald. Hoe kan dat?” Volgens Geraedts omdat ze medewerkers iets geleerd hebben dat ze nooit hebben hoeven gebruiken. Er was geen moreel leerproces in de organisatie, er was geen proces om van onderbuikgevoel tot een diepgaande analyse en uitvoering te komen. Was dat leerproces ingericht, dan had de toeslagenaffaire voorkomen kunnen worden. Zijn boodschap is dan ook: zorg dat die morele leerprocessen er komen.
Daarna volgt er een uiteenzetting over het volgende digitaliseringsrisico: AI. De conclusie die de spreker trekt is helder: “Overheidsorganisaties en ambtenaren die AI gaan gebruiken, nemen daarmee de verantwoordelijkheid op zich om dat te monitoren. Alleen dan kunnen we bedoelde en onbedoelde effecten op het spoor komen. Het is dit keer namelijk niet de IT’er die kan zien wat er misgaat.” AI is een van de oorzaken dat de democratie van binnenuit wordt bedreigd, een constatering die Passchier eerder ook al maakte. De oproep van Geraerdts aan de ambtenaren in de zaal is dan ook: “Deze dreiging gaat jouw hele leven niet meer over. Bewaak en verdedig de democratie.”
De komende dertig jaar
Het is tijd voor een conclusie van deze middag. Volgens voormalig regeringscommissaris Arre Zuurmond, die ook in de zaal zit, is die helder: “Je moet nadenken over wat je de komende dertig jaar als ambtenaar moet doen.” In de snel veranderde wereld zijn het uiteindelijk de mensen die het verschil maken, die aan de lat staan van wat de overheid doet. Hoeveel automatisering en AI er ook is, het is de ambtenaar, van de bovenste bestuurslaag tot diep in de uitvoering, die het verschil kan en moet maken. Hoe? Dat is het onderwerp van de tweede Inspiratiesessie, die plaatsvindt in het voorjaar 2026.
Ondertussen maken wij werk van de belangrijkste take-outs van deze Inspiratiesessie. We betrekken actief jonge ambtenaren bij de ontwikkeling van onze diensten en gaan aan de slag met de bevindingen van Passchier.
En wat ga jij doen? Begin met signaleren, ga erover praten en initieer verbeteringen. Zo begin je met werken aan een overheid die de burger weer centraal stelt.
Heb je een goed idee naar aanleiding van deze sessie? Of vragen? Mail ons!
