Trainees als spiegel voor de Rijksoverheid van morgen

Om daar meer inzicht in te krijgen, voerde programma Gedrag en Houding, in opdracht van de programmadirectie Ambtelijk Vakmanschap, een waarden- en cultuuronderzoek uit onder 148 trainees van het Rijkstraineeprogramma (RTP), het Rijks I-Traineeship (RIT) en Rijkswaterstaat.

Waarom dit onderzoek?

Hoe ontwikkelt de Rijksoverheid zich tot een organisatie die wendbaar, samenwerkingsgericht en slagvaardig is? Volgens Ellen Viergever, opdrachtgever van het onderzoek vanuit de programmadirectie Ambtelijk Vakmanschap, begint dat ook met luisteren naar de ervaringen van de nieuwe generatie medewerkers. Daarom werd onderzocht hoe trainees de cultuur, samenwerking en manier van werken binnen het Rijk ervaren.

Ellen vertelt: “Trainees bewegen zich door verschillende organisaties, teams en opgaven. Daardoor krijgen zij een breed beeld van hoe binnen het Rijk wordt samengewerkt, besloten en georganiseerd. Hun ervaringen bieden waardevolle inzichten in wat goed werkt en waar kansen liggen voor verdere ontwikkeling.”

Het onderzoek brengt in beeld welke waarden trainees belangrijk vinden, hoe zij de huidige organisatiecultuur ervaren en welke kansen en knelpunten zij zien rondom samenwerking, eigenaarschap en verandervermogen.

Wat zien trainees?

Het onderzoek laat zien dat trainees veel waarde hechten aan maatschappelijke betrokkenheid, samenwerking, verantwoordelijkheid, innovatie, eerlijkheid en ontwikkeling. Zij willen actief bijdragen aan maatschappelijke opgaven en zoeken daarbij samenwerking over organisatiegrenzen heen.

Tegelijkertijd ervaren zij in de praktijk ook belemmeringen zoals bureaucratie, hiërarchische verhoudingen en risicomijdend gedrag. Daarmee wordt een interessante paradox zichtbaar: juist de medewerkers die verandering, samenwerking en vernieuwing belangrijk vinden, komen terecht in een omgeving waarin die ambities niet altijd vanzelfsprekend worden ondersteund.

Gedrag en cultuur beïnvloeden elkaar

Inge Witkamp, programmamanager van Programma Gedrag en Houding, was nauw betrokken bij de uitvoering en analyse van het waarden- en cultuuronderzoek. Wat haar daarin opvalt, is de wisselwerking tussen wat trainees meebrengen en de organisatiecontext waarin zij werken.

“Trainees brengen motivatie, ideeën en een open blik mee. Maar hoeveel ruimte zij ervaren om daarnaar te handelen, wordt mede bepaald door de omgeving waarin zij werken. Het onderzoek laat daarmee zien dat gedrag en houding nooit op zichzelf staan. Als we verandering mogelijk willen maken, vraagt dat aandacht voor mensen en voor de context waarin zij werken.”

Trainees willen bijdragen, maar lopen ook tegen grenzen aan

Voor Esther van Egmond, programmamanager van het Rijkstraineeprogramma, zijn de uitkomsten zeer herkenbaar.

"Trainees komen binnen met het idee: ik ga een belangrijke bijdrage leveren en maatschappelijke impact maken. Tegelijkertijd merken zij dat veranderingen niet altijd vanzelf gaan. Dat kan frustrerend zijn, zeker wanneer zij zien dat samenwerking of besluitvorming wordt vertraagd."

Volgens Esther maakt dat het onderzoek juist zo waardevol voor organisaties binnen het Rijk. Trainees werken gedurende hun programma op verschillende plekken en komen daardoor in aanraking met uiteenlopende organisatieculturen, werkwijzen en leiderschapsstijlen. Die brede ervaring geeft hen een uniek perspectief op wat goed werkt en waar verbetering mogelijk is.

Wanneer verwachtingen en praktijk structureel uit elkaar lopen, kan dat volgens haar leiden tot frustratie en het risico dat talentvolle medewerkers vroegtijdig afhaken.

Volgens Esther is de feedback van trainees waardevol omdat zij op verschillende plekken binnen het Rijk werken en daardoor goed zien wat samenwerking en verandering in de praktijk bevordert of juist belemmert.

De Rijksoverheid van morgen begint bij de medewerker van morgen

Ook Ineke Mathôt, manager van het Rijks I-Traineeship, herkent veel in de resultaten. Volgens haar laat het onderzoek zien hoe belangrijk het is om stil te staan bij de aansluiting tussen de organisatie van vandaag en de medewerker van de toekomst.

Wat zij sterk herkent, is dat samenwerking en maatschappelijke betrokkenheid hoog op de agenda staan bij trainees. Zij kijken vaak minder naar afdelingen, ministeries of hiërarchische lijnen en richten zich vooral op de gezamenlijke opgave. Volgens Ineke is die basishouding van samenwerken essentieel voor een slagvaardige Rijksoverheid. Daarnaast ziet zij kansen om bestaande patronen stap voor stap los te laten en meer ruimte te geven aan samenwerking, eigenaarschap en vernieuwing.

De uitdaging is volgens Ineke om die open houding ook op langere termijn vast te houden: "Mijn hoop is dat trainees hun open en onbevangen houding behouden. Daarmee kunnen zij bijdragen aan een overheid met meer ruimte voor samenwerking, vernieuwing en eigenaarschap."

Niet meer ambities, maar meer vermogen om ze waar te maken

De resultaten van het onderzoek sluiten aan bij bredere thema's binnen de Rijksoverheid, zoals ambtelijk vakmanschap, leiderschap, verandervermogen en organisatiecultuur.

De ervaringen van trainees bieden een waardevol perspectief op factoren die samenwerking, vernieuwing en slagvaardigheid kunnen bevorderen of juist belemmeren.

Hoe verder?

De inzichten uit het onderzoek bieden organisaties aanknopingspunten om het gesprek te voeren over samenwerking, besluitvorming en eigenaarschap. En om samen te onderzoeken waar ruimte zit om patronen te doorbreken en verandering verder te brengen.

Programma Gedrag en Houding ondersteunt rijksorganisaties bij vraagstukken rondom gedrag, houding en gedragsverandering. Onze gedragsconsultants kunnen tijdelijk aansluiten bij een organisatie of opgave. Afhankelijk van het vraagstuk zetten zij onderzoek, advies en interventies in of begeleiden zij gesprekken om inzicht te krijgen in wat nodig is om ambities om te zetten in de praktijk.

Meer weten?

Op de website van Programma Gedrag en Houding vind je het volledige rapport.